Δευτέρα, 30 Δεκεμβρίου 2013

Tres minicuentos de Konstantinos Paleologos


INVULNERABLE

El mago del pueblo le había asegurado que sería invulnerable; que nada malo le iba a pasar mientras le llevara todos los días, puntualmente a las siete y cuarto de la mañana, ni un minuto menos ni un minuto más, tres huevos y media hogaza de pan. Él, obediente y precavido, no quiso jamás tentar su suerte. Cada mañana, religiosamente a las siete y cuarto, ni un minuto menos ni un minuto más, llevaba al mago los tres huevos y la media hogaza. Y seguía viviendo feliz, sin miedos, invulnerable... hasta que un día murió el mago.


16 SEGUNDOS

El niño se detiene junto a su padre, los dos a una distancia prudente del borde de la acera, a esperar que se detengan los coches. Cuando el semáforo se pone en verde para los peatones, es decir para ellos dos, pues no hay otra persona esperando, el padre le da la mano y los dos empiezan sin prisas a cruzar. 15 segundos más tarde llegan a la acera de enfrente contentos de haberle ganado la apuesta a su creador. 


INSOMNIO

64 asientos, 53 ocupados, 36 hombres, 17 mujeres, bueno, las dos niñas... No había conseguido conciliar el sueño y se entretenía observando a los pasajeros del vagón. Las seis menos cuarto y en el tren reinaba la paz del aúnquedamuchoparallegar. Entonces entraron (no fue una sorpresa, “operación escoba” lo llamaban los medios). Eran dos (el bueno y el malo, pensó) acompañando a tres hombres de tez morena, esposados. La pequeña comitiva llegó a su altura y pasó sin detenerse. Giró la cabeza con interés casi enfermizo. “Sabotea el sistema”, leyó en el dorso de la camiseta del poli bueno.  


Συλλογική μετάφραση, του Νίκου Πρατσίνη



Συλλογική μετάφραση, του Νίκου Πρατσίνη

Θέσεις και αντιθέσεις που (συγ)καλύπτουν ή/και δηλώνουν προθέσεις. 
Μαζί, και κάποιες σκέψεις...

Θέση 1η: Η συλλογική μετάφραση είναι ένα σπάνιο και μεμονωμένο φαινόμενο.

Αντίθεση 1η: Ναι, η συλλογική μετάφραση είναι ένα σπάνιο και μεμονωμένο φαινόμενο για όσους δεν ξέρουν ή δεν θέλουν να ξέρουν κάποια πράγματα για τη μετάφραση εν γένει. Γιατί η συλλογική μετάφραση, σε μια πρωτόγονη, στρεβλή έστω, μορφή της είναι συνηθέστατη και πολύ διαδεδομένη: ένα σύνηθες μετάφρασμα (βιβλίο, άρθρο κ.λπ.) υποτίθεται πως είναι, κατά κανόνα, το αποτέλεσμα της (συν)εργασίας μεταφραστή και αναθεωρητή. Ο αναθεωρητής, αν ξέρει εις βάθος τη γλώσσα του πρωτοτύπου και αν για κάποια, λίγα έστω, επίμαχα σημεία ανατρέξει στον μεταφραστή συνεργαζόμενος μαζί του, τότε παράγει μαζί του μια συλλογική μετάφραση. Σε αυτή την ευτυχή συγκυρία ο αναθεωρητής προσφέρει «προστιθέμενη μεταφραστική αξία», ακόμη κι όταν δεν έχει τη δυνατότητα να διατρέξει ολόκληρο το μεταφρασμένο κείμενο, έστω και μια φορά, δίπλα-δίπλα με τον μεταφραστή. Το μεταφραστικό αποτέλεσμα της συνεργασίας τους είναι συλλογικό, έστω και ετεροχρονισμένα. Στα μη επίμαχα σημεία, όπου δηλαδή δεν συνεργάστηκαν, θεωρείται ότι σιωπηρά ο αναθεωρητής είτε συμφωνεί με τον μεταφραστή (οπότε δεν παρεμβαίνει), είτε εκλαμβάνει καλόπιστα ως δεδομένο ότι ο μεταφραστής θα αποδεχθεί τις παρεμβάσεις του (ως σημεία που «ξέφυγαν»). Δυστυχώς όμως, στα καθ’ ημάς ο αναθεωρητής, εάν και όταν υφίσταται, είθισται να αγνοεί τη γλώσσα του πρωτοτύπου (ή, έστω, να τη γνωρίζει πλημμελώς): είναι απλώς ένας επιμελητής, διορθωτής (ορθογραφικός, κυρίως), δηλαδή –υφολογικός, κατά βάση– ισοπεδωτής. Εξάλλου, είναι σπάνιο φαινόμενο η συνεργασία του με τον μεταφραστή∙ πολλές φορές ο εκδότης είναι αυτός που την αποτρέπει.
Εκείνοι που αναφέρονται με θαυμασμό και λεπταίσθητη μελαγχολία στη «μοναχική εργασία» του μεταφραστή είναι εκείνοι που δεν θ(ε)ωρούν το στοιχείο της συλλογικής εργασίας στο μεταφραστικό έργο συνολικά και σφαιρικά. Γιατί μετάφραση και αναθεώρηση –προσοχή, αποφεύγω τη χρήση του «χύμα» όρου επιμέλεια– συνιστούν, σε μια «καλή στιγμή τους», δύο αλληλοσυμπληρούμενες ομοειδείς εργασίες. Ο αναθεωρητής είναι ένας δεύτερος μεταφραστής (ένας «αντικειμενικός» ομότεχνος του μεταφραστή, υποτίθεται), που απλώς εισάγει και μια διυποκειμενική ματιά στο πρωτότυπο και το μετάφρασμα, ή απλώς στο μετάφρασμα (όταν συμφωνεί με τον μεταφραστή σε ό,τι αφορά την ερμηνεία του πρωτοτύπου).
Καλό θα ήταν να υπήρχε και τρίτος και τέταρτος... Οι σύγχρονες προσεγγίσεις στην πρόσληψη του λογοτεχνικού έργου υπογραμμίζουν τη διυποκειμενικότητα της αναγνωστικής διαδικασίας, πέρα και από την προθετικότητα του δημιουργού. Μόνο που ο τρίτος και ο τέταρτος... θα καθιστούσαν τη βιβλιοπαραγωγή μεταφρασμάτων υπερβολικά χρονοβόρα και... ευρωβόρα. Υπάρχουν πάντως φορές που ο εκδότης ανησυχεί και προσφεύγει σε μια τέταρτη ματιά (σε αυτή την περίπτωση, η δική του ματιά είναι... η τρίτη!). Όσοι εννοούν την αναθεώρηση ως εργασία ριζικά διάφορη της μετάφρασης συμπίπτουν συχνά με αυτούς που θ(ε)ωρούν τον μεταφραστή προικισμένο μοναχικό δημιουργό, συγγραφέα β΄, έναν μικρούλη θεό, συνήθως καλό (που του χαλάει τα έργα ο επιμελητής-διάβολος), ενίοτε όμως και αδέξιο ή επηρμένο (οπότε η ανταρσία του αναθεωρητή/επιμελητή-αγγέλου είναι επιβεβλημένη). Πολλές φορές είναι αυτοί που αναζητούν τον ένοχο για την κακή «μετάφραση» αποκλειστικά στον μεταφραστή ή αποκλειστικά στον αναθεωρητή/επιμελητή, είναι αυτοί που καθιστούν αυτοεκπληρούμενη την περιλάλητη αντιμαχία (όπως την αποκαλούν∙ εμείς θα την λέγαμε σκιαμαχία) επιμελητή-μεταφραστή. Ενίοτε δε είναι και οι ίδιοι αποτυχημένοι ή επίδοξοι συγγραφείς.

Θέση 2η: Στη συλλογική μετάφραση το «προϊόν» εμφανίζει ανομοιογένεια.

Αντίθεση 2η: Ναι, εμφανίζει ανομοιογένεια, όταν όμως δεν είναι όντως συλλογική η μετάφραση. Όταν, δηλαδή, το έργο επιμερίζεται και μεταφράζεται από διάφορους μεταφραστές, οι οποίοι το επεξεργάζονται σε καθεστώς ανεξαρτησίας και σχετικής έλλειψης επαφής μεταξύ τους, ενώ την ενοποίηση αναλαμβάνει ο αναθεωρητής ή/και επιμελητής. Ο οποίος, μην έχοντας άμεση εμπλοκή στη μεταφραστική διαδικασία, μπορεί να «παρασυρθεί» από την ιδιαιτερότητα του κάθε μεταφραστή και να αστοχήσει ως προς την ομοιογένεια. Αντιθέτως, όταν το έργο επιμερίζεται μεταφραστικά αλλά η επιμέλεια όλων των μερών επιτελείται συλλογικά από όλους τους μεταφραστές, η ομοιογένεια είναι σχεδόν πλήρης (εκτός και αν η ομοιογένεια δεν είναι επιθυμητή). Κι αυτό γιατί, κατά τη διάρκεια της συλλογικής αυτής αναθεώρησης (με το μάτι στη γλώσσα πηγή), καθώς και επιμέλειας (με το μάτι στη γλώσσα στόχο), ενισχύεται ο «διαμπερής» έλεγχος ανά πάσα στιγμή ολόκληρου του έργου. Κατά τη διάρκεια της αναθεώρησης/επιμέλειας από τους «συμμεταφραστές», όποτε προκύπτει (ή, έστω, πλανάται η υποψία για) κάποιο πρόβλημα ερμηνείας ή και απόδοσης, ο κάθε τέως μεταφραστής και νυν «συναναθεωρητής» μπορεί να ανατρέξει σε κάτι ανάλογο που συνάντησε στο μέρος που έχει μεταφράσει ο ίδιος. Έτσι, οι λύσεις, ακόμα και όταν δεν είναι τέλειες(!), να εμφανίζουν συνεκτικότητα, στοιχείο αναγκαίο για την «ανάδυση του νοήματος» στο έργο συνολικά. Αποτέλεσμα: η ομοιογένεια της όντως συλλογικής μετάφρασης.

Θέση 3η: Η συλλογικότητα στη μετάφραση δρα εις βάρος της ποιότητας.

Αντίθεση 3η: Αυτό ισχύει αν θεωρήσει κανείς το συνολικό αποτέλεσμα ως «συσσώρευση» των επιμέρους μεταφρασμάτων, οπότε ο ελάχιστος κοινός παρονομαστής είναι το μεταφραστικό αποτέλεσμα του «χειρότερου εκ των συμμεταφραστών». Στη συλλογική επιμέλεια όμως, εκ μέρους όλων των «συμμεταφραστών», το σύνολο που προκύπτει δεν είναι το άθροισμα των μερών. Είναι το αποτέλεσμα μιας πολυπρισματικής ανάγνωσης, η οποία εκβάλλει σε πολλαπλές ερμηνείες, που αναγκαστικά συντίθενται. Η μετάφραση δεν είναι πλέον η μεταφορά του έργου από ένα πολιτισμικό πλαίσιο σε άλλο, με βάση τη (μία) πρόσληψή του από τον μεταφραστή (ανα)δημιουργό. Είναι η μεταφορά πολλαπλών αναγνώσεων-προσλήψεων από πολλούς μεταφραστές που οδηγούν σε κοινό παρονομαστή, ο οποίος, στο μέτρο του δυνατού, «δεν κόβει το δρόμο» σε μια πολλαπλότητα προλήψεων από τον αναγνωστικό ορίζοντα της γλώσσας στόχο. Επιπλέον, η συλλογική αναθεώρηση/επιμέλεια συχνά «φέρνει σε λογαριασμό» κάποιες –πιθανότατα εκκεντρικές– λύσεις (υπερμεταφραστικού τύπου συνήθως, όταν δεν πρόκειται για υφολογικές αστοχίες), στις οποίες ρέπει ο μεταφραστής όταν εργάζεται μοναχικά και, σε στιγμές κούρασης ή ανίας, ενδίδει στον πειρασμό της «δημιουργίας», ως μη όφειλε.

Θέση 4η: Η συλλογική μετάφραση είναι χρονοβόρα.

Αντίθεση 4η: Ναι, αν όλοι οι μεταφραστές ασχοληθούν με την εκ του μηδενός μετάφραση όλων των μερών. Αντιθέτως, αν το έργο επιμεριστεί στους «συμμεταφραστές» και, πέραν από κάποιους αρχικά τιθέμενους «κανόνες πλεύσης» και κάποιες διευκρινιστικές επαφές κατά τη διάρκεια της μετάφρασης, το συλλογικό μέρος της δουλειάς επικεντρωθεί στην αναθεώρηση/επιμέλεια, ίσως η ολοκλήρωση του έργο να είναι πολύ συντομότερη από όταν την αναλαμβάνει εξ ολοκλήρου ένας μεταφραστής. Επιπλέον, για τον επιμελητή απομένει πλέον ελάχιστο έργο. Από την άλλη, οι «συμμεταφραστές», αν και έχουν τη δυνατότητα να δουλέψουν πιο γρήγορα και άνετα το μέρος που έχουν αναλάβει, προσβλέποντας στη συλλογική αναθεώρηση/επιμέλεια, θα πρέπει να υπολογίζουν και το χρόνο που θα δαπανήσουν για αυτήν ακριβώς τη συλλογική εργασία (στην οποία, ίσως, να μην είναι αναγκαία η παρουσία όλων ανά πάσα στιγμή).

Θέση 5η: Η συλλογική μετάφραση είναι δαπανηρή.

Αντίθεση 5η: «Αυτό ξαναπέστο». Γιατί δεν είναι δαπανηρή, αλλά… δαπανηρότατη. Γι’ αυτό και μόνο στο πλαίσιο μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας, ή χάριν παιδιάς, είναι εφικτή στη χώρα μας. Πλην κάποιων εξαιρέσεων που δεν είναι της παρούσης (εργαστήρια, συναντήσεις μεταφραστών-δημιουργών κ.λπ.).


To παρόν κείμενο του Νίκου Πρατσίνη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο ηλεκτρονικό περιοδικό Απηλιώτης στο τεύχος Δεκεμβρίου 2011.

Αντρές Νέουμαν, Μαύρες σταγόνες (50 αστικά χαϊκού)

Αντρές Νέουμαν (Andrés Neuman) [1]
Μαύρες σταγόνες
(50 αστικά χαϊκού)

Μετάφραση: Κωνσταντίνος Παλαιολόγος,
Νάντια Γιαννούλια,
Δώρα Δημητρίου,
Θεώνη Κάμπρα[2]


Μην ακολουθείς τα ίχνη των προγόνων.
Αναζήτησε αυτό που εκείνοι αναζήτησαν.
Μπασό

ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ

Ξανά και ξανά                                                                              Ξεφτισμένο να
φώτα που με κυκλώνουν.                                                        παρασόλι τυχαία
Αμηχανία.                                                                                     μέσα στη βροχή.

Στρογγυλό, πράο                                                                       Τα κορδόνια μου
μες στις γραμμές του μετρό                                                    στο παγκάκι τα δένω.
το περιστέρι.                                                                                Επαίτης κοιτά.

Μικρές σταγόνες                                                                        Φρούδα αγκαλιά
στο τζάμι του αμαξιού.                                                              ψάχνει ο μικρός κισσός
Δεν θα μπουν ποτέ.                                                                  μες στο τσιμέντο.

Πάνω στους στύλους                                                                Φτάνει ο βοριάς
σπάει χίλια κομμάτια                                                                βοή, μέταλλο, καπνός
βουβή η βροχή.                                                                          με τη μηχανή.

Ουρανόσταλτες                                                                         Φύλλο πεσμένο
καρφίτσες και μολύβι                                                                στο τζάμι του αμαξιού.
πάνω στη στέγη.                                                                       Τα πάντα γερνούν.

Στον ακάλυπτο
ένα δέντρο αρκείται,
πράσινο, χρυσό.

ΧΕΙΜΩΝΑΣ

Αρχή χειμώνα.                                                                           Παρατημένο
Πάνω στ’ αυτοκίνητα                                                               παπούτσι με τακούνι.
πράσινη πάχνη.                                                                        Κρύο πρωινό.

Στρίβει στο δρόμο                                                                     Σβήνει το νερό
τ’ ομιχλώδες πρωινό.                                                               μέσα στους υπονόμους.
Κανείς δεν το ’δε.                                                                      Κανένα μέλλον.

Γέρος δεν μπορεί,                                                                    Μία σειρήνα,
ένα πόδι στο σκαλί,                                                                 πορτοκαλής ίλιγγος,
ανέβει τραμ. STOP                                                                    ανατριχίλα.

Τόσο θλιβερό:                                                                           Έν’ αδέσποτο
Ένα λάστιχο κυλά                                                                    γαβγίζει ξοπίσω μου.
στη λεωφόρο.                                                                           Πάμε παρέα.

Ήχος κινητού,                                                                           Σκιά προβάλλει,
κανείς στη λεωφόρο.                                                               στο χιονισμένο δρόμο
Ήχος κινητού.                                                                           μια κίνηση ματ.

Μία ομπρέλα                                                                             Στο φως της λάμπας
στον κάδο των σκουπιδιών                                                   μπλάβος γέρικος σκύλος
κρύβει τη βρωμιά.                                                                    δες παραπαίει.

Χιόνι στην πόλη.                                                                       Γραφή στο χιόνι
Το φως παίζει στο πιάνο                                                         χειμωνιάτικο πάρκο
μια-μια τις νότες.                                                                       σκιές των χεριών.

Σαν τ’ όνειρό μου
η διαφήμιση σβήνει
κι ανάβει ξανά.

ΑΝΟΙΞΗ

Μες στο τσιμέντο                                                                       Σε μια βιτρίνα:
πολύχρωμο λουλούδι·                                                             ένα ξύλινο πουλί
σαν μικρό θαύμα.                                                                      δεμένο καλά.

Σύντομη βροχή.                                                                          Σ’ ένα θάλαμο
Το νέο πλακόστρωτο                                                                 κρεμασμένο τραυλίζει
βαθιανασαίνει.                                                                             το τηλέφωνο.

Γυμνή, αδρανής                                                                         Μπρος στο κατώφλι
στων προβολέων το φως,                                                       ενός ανθοπωλείου
κούκλα βιτρίνας.                                                                         λουλούδια νεκρά.

Πορφυρό και γκρι,                                                                     Μέσα στα χόρτα
εκπέμπει η κεραία                                                                     ανοιχτό το τρανζίστορ
το ηλιόγερμα.                                                                              να γουργουρίζει.

Ροδοκόκκινες                                                                              Τυχαίο συμβάν:
οι σκεπές αναγγέλλουν                                                             ιπτάμενη φυλλάδα
το φως της αυγής.                                                                      καλύπτει φανό.

Βραδινό TAXI.                                                                              Φεγγάρι γλιστρά
Ντροπαλό αεράκι                                                                       ανάμεσα στις στέγες.
αλλάζει ρότα.                                                                               Μια χαραμάδα!

Φαίνεται ψέμα:
παππούς με ποδήλατο
κοντράρει TAXI.

ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Φωνές και γέλια.                                                                        Ένα γόνατο
Τα τραπέζια των καφέ                                                               λικνίζεται ρυθμικά.
εκπέμπουνε φως.                                                                      Γυμνή πρό(σ)κληση.

Επικίνδυνα                                                                                  Κόκκινο φτερό,
τα τρεμάμενα κλαδιά                                                                 ξεγελασμένο πουλί, 
κάθε πισίνας.                                                                               το παραπέντε.

Σάρκα κι ατσάλι,                                                                         Μουσική παντού.
κυλιόμενες σκάλες,                                                                   Ψάρια πάνω στον τοίχο
αέρινος μηρός.                                                                           του BAR τη νύχτα.

Καταδίωξη.                                                                                  Κίνδυνος: λευκό
Στον καθρέφτη του TAXI                                                            καπέλο επιπλέει
η πανσέληνος.                                                                            στο σιντριβάνι.

Ρίχνει ξαφνικά                                                                             Πυγολαμπίδα
ηλεκτρικό χταπόδι                                                                     ζώνει το φανοστάτη,
η καταιγίδα.                                                                                 όλο έπαρση.

Πυρπολημένο
το γειωμένο σύρμα:
αστικό ρόδο.

Οκτώβριος 2000 – Δεκέμβριος 2001

Κοιτούν την πάχνη
χειμωνιάτικα μάτια
μέσα στο χιόνι.





[1] Ο Αντρές Νέουμαν γεννήθηκε στο Μπουένος Άιρες το 1977, αλλά από τη δεκαετία του 1980 ζει και εργάζεται στη Γρανάδα της Ισπανίας. Εκτός από ποίηση, έχει εκδώσει μυθιστορήματα και δοκίμια. Τελευταία βιβλία του τα μυθιστορήματα El viajero del siglo (2009) και Hablar solos (2012).
[2] Η μετάφραση του βιβλίου Gotas negras (50 haikus urbanos) [Εκδόσεις S.L. Plurabelle, 2003] του Αντρές Νέουμαν είναι προϊόν του μαθήματος Λογοτεχνικής Μετάφρασης της ισπανικής κατεύθυνσης, που δίδαξε ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στο Διαπανεπιστημιακό Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Μετάφραση-Μεταφρασεολογία» του Πανεπιστημίου Αθηνών κατά την ακαδημαϊκή χρονιά 2006/07. 

Ένα ποίημα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα από τη συλλογή Poeta en Nueva York σε δύο αποδόσεις των Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και Κοσμά Πολίτη


Ένα ποίημα του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα από τη συλλογή Poeta en Nueva York
σε δύο αποδόσεις των Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και Κοσμά Πολίτη

LA AURORA

La aurora de Nueva York tiene
cuatro columnas de cieno
y un huracán de negras palomas
que chapotean en las aguas podridas.
La aurora de Nueva York gime
por las inmensas escaleras
buscando entre las aristas
nardos de angustia dibujada.
La aurora llega y nadie la recibe en su boca
porque allí no hay mañana ni esperanza posible.
A veces las monedas en enjambres furiosos
taladran y devoran abandonados niños.
Los primeros que salen comprenden con sus huesos
que no habrá paraísos ni amores deshojados;
saben que van al cieno de números y leyes,
a los juegos sin arte, a sudores sin fruto.
La luz es sepultada por cadenas y ruidos
en impúdico reto de ciencia sin raíces.
Por los barrios hay gentes que vacilan insomnes
como recién salidas de un naufragio de sangre.

Η ΑΥΓΗ

Η αυγή στη Νέα Υόρκη έχει
τέσσερις στήλες από λάσπη
και έναν τυφώνα από μαύρα περιστέρια
που τσαλαβουτούν σε σάπια νερά.

Η αυγή στη Νέα Υόρκη ουρλιάζει
στις απέραντες σκάλες
αναζητώντας ανάμεσα στην κόψη των πραγμάτων
νάρδους με ζωγραφισμένη την αγωνία.

Η αυγή έρχεται μα κανείς δεν την παίρνει στο στόμα του
γιατί εκεί δεν υπάρχει πρωί, ούτε ελπίδα καμία.
Μερικές φορές τα κέρματα σαν μαινόμενα σμήνη
διατρυπούν και καταβροχθίζουν παιδιά εγκαταλελειμμένα.

Οι πρώτοι που βγαίνουν καταλαβαίνουν με τα κόκαλά τους
πως δεν θα υπάρξει παράδεισος, ούτε έρωτες που φυλλορροούν·
ξέρουν πως πάνε στη λάσπη από νούμερα και νόμους,
σε άτεχνα παιχνίδια, σε ιδρώτες δίχως καρπό.

Το φως είναι θαμμένο κάτω από αλυσίδες και θορύβους
στην αναίσχυντη πρόκληση μιας επιστήμης δίχως ρίζες.
Στις γειτονιές υπάρχει κόσμος που περιπλανιέται άυπνος
σαν να ’χει μόλις βγει από ένα ματοβαμμένο ναυάγιο.   

μτφ. Κωνσταντίνος Παλαιολόγος 

Η ΑΥΓΗ

Η αυγή της Νέας Υόρκης
έχει τέσσερις κολόνες από λάσπη
κι έναν ανεμοστρόβιλο από μαύρα περιστέρια
που τσαλαβουτούν μες τα βρωμόνερα.

Η αυγή της Νέας Υόρκης βογκάει
στις πελώριες σκάλες
αναζητώντας ανάμεσα στις μυτερές γωνιές
νάρδους σχεδιασμένης αγωνίας.

Έρχεται η αυγή και κανένας δεν τη δέχεται στο στόμα του,
επειδή δεν υπάρχει εκεί ούτε πρωί ούτε πιθανή ελπίδα.
Κάποιες φορές, τα νομίσματα, σε σμάρια φρενιασμένα
τρυπούν και καταβροχθίζουν παιδιά εγκαταλειμμένα.

Οι πρώτοι που βγαίνουν, καταλαβαίνουν μέσα στα κόκαλά τους
πως ούτε παράδεισοι θα υπάρξουν, ούτε έρωτες φυλλορροημένοι·
ξέρουν πως πηγαίνουν στο βόρβορο των αριθμών και των νόμων,
σε άτεχνα παιχνίδια, στους άκαρπους ιδρώτες.

Το φως είναι θαμμένο κάτω από τις αλυσίδες και τους θορύβους
σε μια ξεδιάντροπη πρόκληση επιστήμης δίχως ρίζες.
Στα προάστια υπάρχουν άνθρωποι που τρικλίζουν από την αϋπνία
λες και μόλις ξεβράστηκαν από ένα ναυάγιο αίματος. 

μτφ. Κοσμάς Πολίτης


Διασχίζοντας σύνορα: ο ρόλος των μεταφραστών και των μεταφράσεων στη διαμόρφωση του λογοτεχνικού κανόνα, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου

Κανόνας σημαίνει πίστη (μερικές φορές τυφλή) στις εντολές μιας εξουσίας, δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως πρόκειται για όρο θρησκευτικής προέλευσης αφού ορίζει το σύνολο των βιβλίων της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης που αναγνωρίζονται ως γνήσια από την Εκκλησία. Ωστόσο, η λέξη κανόνας, στο πλαίσιο ενός λογοτεχνικού συστήματος (είτε αυτό πρόκειται για εθνικό, είτε για διεθνές ή ακόμα και παγκόσμιο) χρησιμοποιείται για να ορίσει τους συγγραφείς και τα έργα εκείνα που σύμφωνα με την εκδοτική «βιομηχανία» (συγγραφείς, εκδότες, κριτικούς λογοτεχνίας, ακαδημαϊκούς, πανεπιστημιακούς καθηγητές κ.λπ.) αποτελούν προνομιακό αντικείμενο ανάγνωσης και μελέτης. Σύμφωνα με τον Itamar Even-Zohar (2007: 14) ως κανόνα «αντιλαμβανόμαστε τις νόρμες και τα λογοτεχνικά έργα (δηλαδή, τόσο τα πρότυπα όσο και τα κείμενα) που είναι αποδεκτά ως γνήσια από τους κυρίαρχους κύκλους ενός πολιτισμού, ενώ τα πιο εξαιρετικά από αυτά τα προϊόντα διαφυλάττονται από την κοινότητα για να αποτελέσουν μέρος της ιστορικής κληρονομιάς της».
Ο ισραηλινός θεωρητικός ήδη από τη δεκαετία του ’90 (1990: 15-16), στη θεωρία του περί πολυσυστήματος, όριζε τον κανόνα ως μια δομή δυναμική και, επομένως, ανοικτή σε αλλαγές. Για να υπογραμμίσει αυτό το δυναμισμό χρησιμοποιούσε τους όρους κανονικοποίηση (αντί για κανονικότητα) και κανονικοποιημένο (αντί για κανονικό).
Εν τω μεταξύ, ένας άλλος στοχαστής εβραϊκής καταγωγής, ο Αμερικανός Harold Bloom, στο πολυσυζητημένο έργο του The western Canon: The Books and School of the Ages (1994), ένα βιβλίο εξαιρετικά αμφιλεγόμενο αλλά και ιδιοφυές, διότι, όπως σημειώνουν ο Pozuelo Yvancos και η Aradra Sánchez (2000: 9), αναβίωσε τη συζήτηση περί της θέσης «της Λογοτεχνίας και  των Ανθρωπιστικών Επιστημών στην τεχνολογική κοινωνία του σήμερα», τόνιζε το διδακτικό χαρακτήρα του κανόνα, αναδεικνύοντας την πιο παραδοσιακή και, κατά συνέπεια, λιγότερο ανοικτή σε αλλαγές πλευρά του (δεν είναι διόλου περίεργο το γεγονός ότι ο εν λόγω συγγραφέας έχει κατηγορηθεί για θεωρητικό νεοφονταμενταλισμό και συντηρητισμό): «Αρχικά, ο κανόνας σήμαινε την επιλογή των βιβλίων από τα εκπαιδευτικά ιδρύματά μας, και παρά τις πρόσφατες πολιτικές ιδέες περί πολυπολιτισμικότητας, το αυθεντικό ερώτημα που θέτει ο κανόνας εξακολουθεί να υφίσταται: Τι πρέπει να προσπαθήσει να διαβάσει το άτομο που εξακολουθεί να θέλει να διαβάσει αυτή τη στιγμή της ιστορίας;» (2005: 25).
Το παρόν κείμενο γράφτηκε με αφορμή το ερώτημα που έθεσε, στις αρχές του 2013, το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Λα Ριόχα (UNIR) σε ειδικούς από 35 πανεπιστήμια όλου του κόσμου σχετικά με ποια επιλεγμένα βιβλία του δυτικού λογοτεχνικού κανόνα σε ισπανόφωνο περιβάλλον θα πρέπει να έχουν την τιμή να διατηρηθούν στις βιβλιοθήκες των σπιτιών των καλλιεργημένων ισπανόφωνων σπιτιών όταν όλα τα κείμενα θα είναι διαθέσιμα σε ηλεκτρονική μορφή. Με το εν λόγω ερώτημα ως αφορμή, προτιθέμεθα να εξετάσουμε σε ποιο βαθμό η διαμόρφωση του λογοτεχνικού κανόνα ενός πολιτισμού (του ισπανόφωνου, στην προκειμένη περίπτωση) επηρεάζεται από το έργο των μεταφραστών λογοτεχνίας, όχι μόνο όταν μεταφράζουν στη γλώσσα-στόχο έργα εγνωσμένης αξίας από κάποιο άλλο λογοτεχνικό σύστημα, αλλά και από την ιδιότητά τους ως διαμεσολαβητές, με την ευρύτερη έννοια, μεταξύ του πολιτισμού της χώρας καταγωγής των μεταφρασμένων έργων και εκείνου της χώρας άφιξής τους. Ταυτόχρονα, όμως, επιδιώκουμε να προχωρήσουμε περισσότερο για να υποστηρίξουμε ότι ο ρόλος της μετάφρασης στη διαμόρφωση ενός εθνικού κανόνα λειτουργεί σε δύο κατευθύνσεις: από τη μία πλευρά, η μετάφραση των έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας στη γλώσσα-στόχο δημιουργεί πρότυπα για την εθνική λογοτεχνία, και από την άλλη, η αναγνώριση των εθνικών συγγραφέων σε άλλα γλωσσικά περιβάλλοντα ενισχύει τη θέση τους στο λογοτεχνικό κανόνα της χώρας τους[1]. Ως χαρακτηριστικά παραδείγματα των προαναφερθέντων, θα εξετάσουμε τις περιπτώσεις του Κωνσταντίνου Καβάφη και της μετάφρασης του έργου του στην Ισπανία και του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα και της «παρουσίας» του στην Ελλάδα.
Πριν εισέλθουμε, ωστόσο, σε θέματα που σχετίζονται με το ρόλο που διαδραματίζουν η λογοτεχνική μετάφραση και οι μεταφραστές στη διαμόρφωση του κανόνα μέσα σε ένα λογοτεχνικό πολυσύστημα (για να θυμηθούμε ξανά τον Even-Zohar), κρίνουμε σκόπιμο να αφιερώσουμε  μερικές σκέψεις στους δύο βασικούς άξονες του ερωτήματος που μας έθεσε το UNIR: αναφερόμαστε, φυσικά, αφενός στο βιβλίο –ως «συμβολικό αγαθό», σύμφωνα με τον Bourdieu (2006), ο ρόλος του οποίου στο δυτικό πολιτισμό απειλείται (;) από τα νέα ηλεκτρονικά μέσα ανάγνωσης και διάδοσης των λογοτεχνικών έργων– και αφετέρου στη λογοτεχνία.
Το βιβλίο αρχίζει να αποκτά εμπορική διάσταση στα μέσα του 18ου αιώνα, δηλαδή, σχεδόν τρεις αιώνες μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας. Από τότε κατέχει κεντρική θέση στο δυτικό πολιτισμό, μια θέση που (ορισμένοι θεωρούν πως) αμφισβητείται και κλονίζεται από την «προέλαση» των ebooks. Για να έχουμε μια ολοκληρωμένη ιδέα των προαναφερθέντων, αρκεί να διαβάσουμε τα στοιχεία που δημοσίευσε πρόσφατα η Ένωση Αμερικανών Εκδοτών (Association of American Publishers). Σύμφωνα με αυτά, κατά το 2012 το 22,55% των βιβλίων που πουλήθηκαν στις ΗΠΑ ήταν ebooks (το 2011 ήταν σχεδόν το 17% και το 2009 μόλις το 3%). Ένα άλλο στοιχείο που αξίζει να μνημονεύσουμε είναι το εκπληκτικό ετήσιο ποσοστό αύξησης του κύκλου εργασιών των ebooks που φτάνει το 40% (μόλις δύο χρόνια πριν το ποσοστό αυτό ήταν της τάξεως του 100%!). Ο εν λόγω κύκλος εργασιών δεν περιλαμβάνει τα βιβλία που αυτοεκδίδονται από τους συγγραφείς και διατίθενται απευθείας από τους ιδίους στο Amazon, το Barnes & Noble ή το iBookstore της Apple (Καλαμαράς, 2013).
Στην Ισπανία, η τάση είναι σχεδόν η ίδια: όπως συνάγεται από στοιχεία της ισπανικής υπηρεσίας ISBN και του Παρατηρητηρίου Ανάγνωσης και Βιβλίου [Observatorio de la Lectura y el Libro] του Υπουργείου Παιδείας, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Ισπανίας (Διάφοροι Συγγραφείς, 2012α), το 2012 καταγράφηκαν συνολικά 20.079 ISBN που ανήκαν σε ψηφιακά βιβλία, το οποίο μεταφράζεται σε μια αύξηση της τάξεως του 43,2% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Σύμφωνα με αυτά τα στοιχεία το ebook αντιπροσωπεύει πλέον το 22% της ισπανικής παραγωγής, έναντι του 15,9% το 2011, έτος κατά το οποίο η έκδοση των έντυπων βιβλίων μειώνεται κατά 4,2% και η μέση κυκλοφορία τους παρουσιάζει μείωση της τάξεως του 12.4% σε σχέση με το προηγούμενο έτος, φθάνοντας στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων 10 ετών.
Σε όλα αυτά πρέπει να προστεθεί το γεγονός ότι έχουν ξεκινήσει ήδη μεγαλόπνοα σχέδια για την ψηφιοποίηση βιβλίων και εγγράφων, όπως αυτό που από τις 18 Απριλίου 2013 φέρει εις πέρας η Δημόσια Ψηφιακή Βιβλιοθήκη των ΗΠΑ (Digital Public Library of America) με ανοικτή πρόσβαση για όλους τους χρήστες της. Ιδού η ανακοίνωση της νέας υπηρεσίας: «The Digital Public Library of America (DPLA) is working to create a large-scale digital public library with scientific and cultural materials available to all». Σύμφωνα με τον εμπνευστή του έργου και διευθυντή της Βιβλιοθήκης του Χάρβαρντ, Robert Darnton, «σκοπός μας ήταν να κάνουμε προσβάσιμο στο ευρύ κοινό τον τεράστιο πλούτο της πολιτιστικής κληρονομιάς μας, κείμενα, έγγραφα και οπτικοακουστικά ντοκουμέντα» (Κουζέλη, 2013: 1). Την ίδια περίοδο διαβάσαμε στον Τύπο και αυτή την είδηση: Η Βιβλιοθήκη του Βατικανού και η Μποντλιανή Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης σχεδιάζουν από κοινού την ψηφιοποίηση του τεράστιου αριθμού αρχαίων χειρογράφων που έχουν στους καταλόγους τους και τη διοχέτευσή τους στο διαδίκτυο για ελεύθερη χρήση. Συνολικά, 1,5 εκατομμύριο σελίδες θα περάσουν από έντυπη σε ψηφιακή μορφή (ABC, 12/4/2013).
Σημαίνουν, άραγε, όλα αυτά ότι έφτασε το τέλος του βιβλίου σε έντυπη μορφή; Φρονούμε πως όχι ακόμα, κυρίως επειδή, όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας José Antonio Millán (2009) «το να διαβάζει κανείς σε χαρτί είναι μια διαδικασία πολύ διαφορετική σε σχέση με την ανάγνωση από μια οθόνη», πιο χαλαρή, πιο ήρεμη, μια διαδικασία που αφήνει μεγαλύτερο περιθώριο στο στοχασμό. Ίσως στο μέλλον, σχετικά σύντομα, το βιβλίο να γίνει ένα συμβολικό αγαθό που θα έχει θέση μόνο στις βιβλιοθήκες και τα σπίτια των καλλιεργημένων ανθρώπων, αλλά μέχρι στιγμής διατηρεί την προνομιακή θέση του στο πλαίσιο του δυτικού πολιτισμού. Θα λέγαμε ότι η μόνη σημαντική απειλή που μπορεί να το οδηγήσει στην εξαφάνιση προέρχεται λιγότερο από τις σύγχρονες μορφές ανάγνωσης και, περισσότερο, από την κακή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ποιότητά του: φύλλα που σκορπούν από την πρώτη κιόλας ανάγνωση (τόσο πολύ που θα μπορούσαμε να κάνουμε λόγο για «φυλλοβόλα βιβλία»), μελάνι που σβήνει με το απλό άγγιγμα των δακτύλων... Βιβλία μιας χρήσης κατακλύζουν τα βιβλιοπωλεία και τα ράφια των βιβλιοθηκών μας· αυτά σίγουρα έχουν ημερομηνία λήξης.
Για να αναφερθούμε, όμως, στα λογοτεχνικά βιβλία που θα κοσμούν τα ράφια των «πολιτισμένων» σπιτιών του μέλλοντος στην Ισπανία, οφείλουμε να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο ισπανόγραφη λογοτεχνία. Προηγουμένως, οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε πώς αντιλαμβανόμαστε, εντός του πλαισίου της σύγχρονης θεωρίας της λογοτεχνίας,  τον όρο της «παγκόσμιας λογοτεχνίας». Η έννοια της «λογοτεχνίας» είναι μια έννοια ιστορική και δυναμική, δηλαδή υπόκειται σε συνεχή αναθεώρηση, σύμφωνα με τον τρόπο σκέψης και τα κριτήρια κάθε εποχής. Οι μελετητές συνηθίζουμε να τη συνοδεύουμε με επιθετικούς προσδιορισμούς όπως εθνική, ευρωπαϊκή, δυτική, παγκόσμια κ.λπ., προσπαθώντας να οριοθετήσουμε πάνω στο χαρτί μια πολιτισμική έκφραση η οποία από τη φύση της είναι πολύσημη και μη υποκείμενη σε τεχνητούς διαχωρισμούς. Τον Αύγουστο του 2012 το σημαντικό ισπανικό λογοτεχνικό περιοδικό Ínsula αφιέρωσε ένα τεύχος του στη μελέτη της θέσης που κατέχουν η λογοτεχνία και οι λογοτεχνικές σπουδές στην εποχή μας σε ισπανόφωνο περιβάλλον. Ο τίτλος ήταν εύγλωττος: «Παγκόσμια Λογοτεχνία: Μια πανισπανική ματιά». Ο όρος «παγκόσμια λογοτεχνία» δεν είναι καινούργιος, χρονολογείται από τις αρχές του 19ου αιώνα, και οι περισσότεροι μελετητές τον αποδίδουν στον Γκαίτε (Weltliteratur), όμως, από τα τέλη της περασμένης χιλιετίας και τις αρχές της καινούργιας, με αφορμή το έργο θεωρητικών όπως η Pascale Casanova (1999) και ο Franco Moretti (2000), σημειώνεται μια έκρηξη των μελετών που προσπαθούν να χαρτογραφήσουν και να αξιολογήσουν, στο πλαίσιο της συγκριτικής λογοτεχνίας, το σύνολο της λογοτεχνικής παραγωγής ξεπερνώντας εθνικά και γλωσσικά εμπόδια, που προσπαθούν, εντέλει, να αναδείξουν τη λογοτεχνική παραγωγή των επονομαζόμενων περιφερειακών πολιτισμών, μελετώντας την, επιπλέον, από «μη κεντρικές περιοχές».
Δεδομένου, όμως, ότι είναι αδύνατη η γνώση όλων των γλωσσών, ακόμη και από τον πιο ευρυμαθή αναγνώστη, το ερώτημα που γεννάται αυθόρμητα είναι «σε ποια γλώσσα μπορεί διαβαστεί, να μελετηθεί και να αξιολογηθεί η παγκόσμια λογοτεχνία;». Όλοι παραδέχονται ότι η μετάφραση είναι απαραίτητη, όχι μόνο με την ευρύτερη έννοια του «αντιλαμβάνομαι σημαίνει μεταφράζω», αλλά υπό μια πιο πραγματιστική θεώρηση την οποία επισημάναμε λίγες γραμμές πιο πάνω: επιτρέπει την ανάγνωση των βιβλίων που είναι γραμμένα σε γλώσσες τις οποίες ο δυνητικός αναγνώστης δεν κατέχει. Κατ’ αυτόν τον τρόπο εμφανίζεται στο προσκήνιο η διαμάχη περί του ρόλου της μετάφρασης στη μελέτη της παγκόσμιας λογοτεχνίας και στη διαμόρφωση του corpus των κειμένων που απαρτίζουν τις διάφορες εθνικές και υπερεθνικές λογοτεχνίες (γιατί υποστηρίζουμε ότι η έννοια της «ισπανόγραφης λογοτεχνίας» ή της ελληνόγραφης ή της γραμμένης σε οιανδήποτε άλλη γλώσσα, περιλαμβάνει έργα που έχουν συνταχθεί στην εν λόγω γλώσσα, αλλά επίσης και τα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που έχουν μεταφραστεί σε αυτή τη γλώσσα). Υπάρχουν, όπως είναι φυσικό, δύο τάσεις, δύο στάσεις σε σχέση με το έργο των μεταφραστών: από τη μια πλευρά βρίσκονται εκείνοι που βλέπουν με σκεπτικισμό τα μεταφρασμένα κείμενα εντός του πλαισίου της παγκόσμιας λογοτεχνίας και, από την άλλη, εκείνοι που θεωρούν ότι η οικουμενικότητα του πολιτισμού περνά μέσα από τη μετάφραση και, ως εκ τούτου, ο λογοτεχνικός κανόνας μιας χώρας / μιας γλώσσας διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις λογοτεχνικές μεταφράσεις που καθιστούν προσιτά στο κοινό έργα ξένων συγγραφέων.
Εντός της πρώτης τάσης θα πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ αφενός του «συναισθηματικού» σκεπτικισμού ορισμένων συγγραφέων και αφετέρου των επιστημολογικών επιφυλάξεων κάποιων θεωρητικών της λογοτεχνίας. Οι πρώτοι δυσκολεύονται να αποδεχτούν ότι κάθε λογοτεχνικό έργο είναι ένα κείμενο πολυδιάστατο και, συνεπώς, ανοικτό σε πολλές ερμηνείες (και μεταφράσεις), που δεν είναι απαραίτητα συμβατές με τη δική τους. Δείτε, ως παράδειγμα της δυσκολίας που αντιμετωπίζουν μερικοί συγγραφείς για να αποκολληθούν από τα πνευματικά τους τέκνα, ένα σχόλιο του μεξικανού συγγραφέα και στοχαστή Alfonso Reyes (1962: 145-146):

Αν ήδη στη μητρική μας γλώσσα είναι αβέβαιη και κατά προσέγγιση η έκφραση των σκέψεών μας, το να μεταφράζεις, το να περνάς από μια γλώσσα σε άλλη, είναι ένα έργο ακόμα πιο επιρρεπές στο λάθος. Μια γλώσσα είναι μια ολόκληρη θεώρηση του κόσμου, ακόμα και όταν μια γλώσσα υιοθετεί μια ξένη λέξη τής προσδίδει συχνά μια άλλη διάσταση, την προδίδει με τρόπο ανεπαίσθητο. Μια γλώσσα, επιπλέον, περιλαμβάνει τόσο αυτά που λέει, όσο και εκείνα που αποσιωπά, και δεν είναι εφικτό να ερμηνεύει κανείς τις σιωπές.

Πιο σημαντική θεωρούμε τη θέση κάποιων μελετητών οι οποίοι πιστεύουν ότι η πρόταση για μια παγκόσμια λογοτεχνία σε μετάφραση «στην καλύτερη των περιπτώσεων, είναι απλώς περιοριστική και, στη χειρότερη, έκφραση πολιτιστικού ιμπεριαλισμού» (Valdés, 2012: 11). Πρόκειται για μια θέση που ενώ συνήθως αναγνωρίζει το προφανές: δηλαδή, το πόσο απαραίτητη είναι η λογοτεχνική μετάφραση για την αναγνωσιμότητα ενός έργου εκτός των γλωσσικών του «συνόρων», αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό αφενός τον πολιτιστικό ιμπεριαλισμό των κυρίαρχων γλωσσών (κυρίως των αγγλικών) και αφετέρου την υποτιθέμενη τάση των μεταφραστών για οικειοποίηση –όπως την όρισε ο καθηγητής Lawrence Venuti (1998)– των προς μετάφραση έργων με την εξάλειψη των ξενισμών (της αλλότητας, δηλαδή) και την «καταδίκη όλων των επιχώριων χαρακτηριστικών σε μόνιμη εξορία» (Valdés, 2012: 11).
Από την άλλη πλευρά βέβαια, υπάρχουν στοχαστές που θεωρούν ότι η μετάφραση διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της παγκόσμιας λογοτεχνικής σκηνής. Για παράδειγμα, ο Steiner (2001) τονίζει ότι αντιλαμβάνεται τη συγκριτική λογοτεχνία ως την τέχνη τού να καταλαβαίνεις τον άλλο, τέχνη η οποία στηρίζεται «στα κατορθώματα και τις αποτυχίες της μετάφρασης», ενώ η γαλλίδα στοχάστρια Pascale Casanova (2001: 39), μια από τις κεντρικές μορφές της συζήτησης περί «παγκόσμιας λογοτεχνίας», δεν διστάζει να υποστηρίξει ότι:

η αναγνώριση εκ μέρους των κριτικών και η μετάφραση είναι όπλα στον αγώνα για το λογοτεχνικό κεφάλαιο. Τούτου λεχθέντος, οι μεγάλοι αυτοί μεσάζοντες είναι αυτοί που με τη μεγαλύτερη απλοϊκότητα έχουν επωμισθεί την πιο αγνή, την πιο αποϊστορικοποιημένη, την πιο αποεθνικοποιημένη, την πιο αποπολιτικοποιημένη εκπροσώπηση της λογοτεχνίας, αυτοί που είναι ακλόνητα πεπεισμένοι για την οικουμενικότητα των αισθητικών κατηγοριών μέσω των οποίων αξιολογούνται τα έργα.

Θα κλείσουμε αυτή τη μικρή ενότητα που είναι αφιερωμένη στις αντιπαραθέσεις τις οποίες προκαλεί το έργο των μεταφραστών, όχι τόσο σε σχέση με τη χρησιμότητα του έργου τους (που είναι αδιαμφισβήτητη), αλλά όσον αφορά τη θέση που καταλαμβάνει ο καρπός της εργασίας τους εντός του παγκόσμιου λογοτεχνικού γίγνεσθαι, με έναν όρο που έχει επινοήσει ο Paul Ricoeur (2005: 28) και ο οποίος μας φαίνεται ιδιαίτερα σημαντικός σε αυτή τη συζήτηση: «Παρά το μόχθο που προσδίδει δραματικό χαρακτήρα στην εργασία του μεταφραστή, αυτός δύναται να βρει την ευτυχία σε αυτό που θα μου άρεσε να αποκαλέσω γλωσσική φιλοξενία. [...] Γλωσσική φιλοξενία, λοιπόν, όπου η χαρά του να κατοικείς στη γλώσσα του άλλου αντισταθμίζεται από τη χαρά να υποδεχθείς στο ίδιο σου το σπίτι το λόγο του ξένου». Αυτή τη «γλωσσική φιλοξενία», όχι από ευγένεια, αλλά από σεβασμό στην αξία των κειμένων, πρέπει να προσφέρει, κατά τη γνώμη μας, η γλώσσα-στόχος στα μεταφρασμένα κείμενα.
Κατόπιν τούτου, είναι καιρός να ορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο ισπανόγραφη λογοτεχνία: υπό τη σκέπη αυτού του όρου βρίσκουν «καταφύγιο», λοιπόν, όλα τα λογοτεχνικά έργα που έχουν γραφτεί στα ισπανικά και στις άλλες επίσημες γλώσσες του ισπανικού κράτους ή έχουν μεταφραστεί στα ισπανικά και στις άλλες επίσημες γλώσσες του ισπανικού κράτους. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε το περασμένο έτος το Παρατηρητήριο Ανάγνωσης και Βιβλίου του Υπουργείου Παιδείας, Πολιτισμού και Αθλητισμού της Ισπανίας (Διάφοροι Συγγραφείς, 2012α: 19), στα πρώτα 12 χρόνια του 21ου αιώνα, σχεδόν το ένα τέταρτο των βιβλίων που εκδίδονται κάθε χρόνο στην Ισπανία είναι μεταφράσεις, γεγονός που οδηγεί το Υπουργείο να επιχαίρει για τον ανοικτό χαρακτήρα του ισπανικού εκδοτικού χώρου:

Η ισπανική εκδοτική βιομηχανία, εκτός του ότι είναι ένας από τους μεγαλύτερους και πιο κερδοφόρους τομείς της πολιτιστικής βιομηχανίας της χώρας μας, χαρακτηρίζεται από την πολυφωνία των ενασχολήσεών της και, ιδιαιτέρως, από το άνοιγμά της σε άλλους πολιτισμούς, γεγονός που μας διαφοροποιεί από τις άλλες ισχυρές διεθνείς αγορές, ιδίως τις αγγλοσαξονικές.
Στην Ισπανία υπάρχει μακρά παράδοση, που κρατάει ακόμα και σήμερα, στη διάδοση του πολιτισμού μας και στη γνωριμία μας με ό,τι βρίσκεται πέρα ​​από τα σύνορά μας. Αυτό το πολιτιστικό άνοιγμα αποδεικνύεται κάθε χρόνο, από τους αριθμούς που εμφανίζουν διάφορες μελέτες περί της εκδοτικής παραγωγής στην Ισπανία, αναδεικνύοντας το σημαντικό ρόλο του μεταφραστή σε αυτή την ανταλλαγή και τη συμβολή του στον εμπλουτισμό της γλωσσικής μας κληρονομιάς.

Το 2011, σύμφωνα με τα τελευταία επίσημα στοιχεία, 24.623 τίτλοι από τους 116.851 που απετέλεσαν την ισπανική εκδοτική προσφορά (το 21,1% επί του συνόλου) ήταν μεταφράσεις. Τα στοιχεία αυτά καταγράφουν μικρή μείωση, κατά 2,4%, σε σχέση με το 2010 (όταν εκδόθηκαν 25.236 μεταφρασμένα βιβλία). Φυσικά, αυτή η σημαντική παρουσία του μεταφρασμένου βιβλίου στην ισπανική αγορά δεν είναι σε καμία περίπτωση καινοφανής, όπως αποδεικνύουν τα στοιχεία που δημοσιεύει από το 1988 η Γενική Διεύθυνση Βιβλίου [Dirección General del Libro]. Για να έχουμε μια ιδέα για το τι συμβαίνει σε άλλες χώρες, αρκούν δύο παραδείγματα: το 2011, στο Ηνωμένο Βασίλειο οι μεταφράσεις αντιπροσωπεύουν μόνο το 3% των εκδόσεων, ενώ στην Ελλάδα, σύμφωνα με το ΕΚΕΒΙ (Διάφοροι Συγγραφείς, 2012β), ξεπερνούν το 32% (είναι κάτι περισσότερο από σημαντική η διαφορά μεταξύ της αυτοδυναμίας μιας γλώσσας που κατέχει ηγεμονική θέση στον κόσμο σήμερα και της εξωστρεφούς εκδοτικής πολιτικής μιας χώρας η γλώσσα –και η θέση– της οποίας θεωρείται περιφερειακή).
Όσον αφορά τη λογοτεχνία, το 2011 δημοσιεύθηκαν στην Ισπανία περίπου 22.000 λογοτεχνικά έργα όλων των ειδών από τα οποία το 30% (περίπου 6.500 βιβλία) ήταν μεταφράσεις (κυρίως από τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά). Ούτε σε αυτή την περίπτωση πρόκειται για εφήμερη μόδα, αλλά για φαινόμενο παγιωμένο στον ισπανικό εκδοτικό κόσμο, και αυτό έχει οδηγήσει την Gómez Castro (2005: 955) στο συμπέρασμα ότι

η συνεχής παρουσία σε όλη τη λογοτεχνική ιστορία της χώρας μας μεταφράσεων έργων από διαφορετικές γλώσσες και λογοτεχνικά ρεύματα δεν αφήνει καμία αμφιβολία για το σημαντικό ρόλο που αυτές διαδραματίζουν ως πηγή, σε ορισμένες περιπτώσεις, νέων μοντέλων που έπειτα υιοθετήθηκαν από τους ισπανούς συγγραφείς, με μεγαλύτερη ή μικρότερη επιτυχία και αντίκτυπο στην εθνική λογοτεχνική σκηνή.

Είναι γεγονός, λοιπόν, όπως τονίζει η Enríquez Aranda (2005: 929) ότι «η μεταφρασμένη λογοτεχνία, παρότι κατέχει περιφερειακή θέση στο λογοτεχνικό πολυσύστημα λόγω της ξενικότητάς της, ασκεί επιρροή στο λογοτεχνικό κανόνα που βρίσκεται στο κέντρο του πολυσυστήματος». Εμείς συμφωνούμε με τη συγγραφέα στη διαπίστωση της περιφερειακής θέσης που καταλαμβάνουν τα μεταφρασμένα βιβλία σε ένα λογοτεχνικό σύστημα, αλλά πιστεύουμε ότι σε πολλές περιπτώσεις, ορισμένοι από τους συγγραφείς που μεταφράζονται από άλλες γλώσσες φτάνουν να καταλάβουν προνομιακή θέση στο λογοτεχνικό κανόνα της χώρας υποδοχής· αυτό οφείλεται σε διάφορους λόγους: στην καταξίωση, σε παγκόσμιο επίπεδο, του ξένου συγγραφέα και του έργου του, στην επιρροή που το εν λόγω έργο έχει ασκήσει σε τοπικούς συγγραφείς, στη γλωσσική και πολιτιστική αξία των μεταφράσεων, στο «όνομα» των μεταφραστών κ.λπ. Ως τέτοιες ξεχωριστές περιπτώσεις θεωρούμε την επιρροή του έργου του Κωνσταντίνου Καβάφη στην Ισπανία και εκείνου του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα στην Ελλάδα.
Οι δεκάδες μεταφράσεις της ποίησης του Καβάφη στα ισπανικά, καταλανικά, βασκικά και γαλικιανά, του δίνουν στην Ισπανία την αδιαμφισβήτητη πρώτη θέση δημοτικότητας ανάμεσα στους σύγχρονους συγγραφείς που γράφουν στα ελληνικά. Το ίδιο συμβαίνει με την ποίηση και το θέατρο του Λόρκα στην Ελλάδα: 56 μεταφράσεις των έργων του στα ελληνικά, σε σύγκριση με τις 23 του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες ή τις 19 της Ισαμπέλ Αλιέντε (των δύο πιο πολυμεταφρασμένων, παγκοσμίως, ισπανόφωνων συγγραφέων). Θα πρέπει, στο σημείο αυτό, να διευκρινίσουμε, προκειμένου να δώσουμε μια ακριβή εικόνα του θέματος, ότι η μετάφραση ελληνικών λογοτεχνικών έργων στα ισπανικά στην Ισπανία, μετά βίας καταγράφει κάθε χρόνο ποσοστά που κυμαίνεται μεταξύ του 0,2% και του 0,6 % επί του συνόλου των μεταφρασμένων βιβλίων (το 2011 μεταφράστηκαν περίπου 45 βιβλία συνολικά, 13 εκ των οποίων ήταν λογοτεχνικά). Το ποσοστό των μεταφρασμένων βιβλίων από τα ισπανικά στα ελληνικά είναι σημαντικά υψηλότερο: κυμαίνεται μεταξύ του 4,5% και του 5% επί του συνόλου των βιβλίων που μεταφράζονται και ισοδυναμεί με περίπου 135 βιβλία το χρόνο, 40 εκ των οποίων είναι λογοτεχνικά. Αυτό σημαίνει ότι στην περίπτωση των μεταφράσεων από τα ισπανικά στα ελληνικά μπορούμε να κάνουμε λόγο για σχετικά έντονη παρουσία της ισπανόφωνης λογοτεχνίας στον ελληνικό εκδοτικό χώρο, ενώ αντίθετα η διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας στην Ισπανία κινείται σε πολύ χαμηλά επίπεδα.
Παρ’ όλα αυτά, οι μεταφράσεις των ποιημάτων του Καβάφη κατέχουν προνομιακή θέση στην ιστορία της ισπανικής ποίησης του 20ού αιώνα, δεδομένου ότι είναι από τους ξένους ποιητές που έχουν διαβαστεί, μελετηθεί και μεταφραστεί κατά κόρον στην εν λόγω χώρα. Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Μάλαγας και μεταφραστής (δύο φορές εθνικό βραβείο μετάφρασης στην Ισπανία και μία στην Ελλάδα) Vicente Fernández González έχει μελετήσει λεπτομερώς την υποδοχή του έργου του Καβάφη στον ισπανικό λογοτεχνικό χώρο από σημαντικότατους ποιητές «όπως ο Λουίς Θερνούδα και ο Βιθέντε Αλεϊξάντρε, ο Κάρλες Ρίμπα[2], οι αδελφοί Φερατέ, ο Χάιμε Χιλ δε Μπιέδμα, ο Χοσέ Άνχελ Βαλέντε[3] και ο Ραφαέλ Λεόν» (2001: XIX). Αν σε αυτά τα ονόματα προσθέσουμε και εκείνα των Χοσέ Μαρία Άλβαρεθ[4], Αλφόνσο Σιλβάν, Ραμόν Ιριγκόγεν, Πέδρο Μπάδενας δε λα Πένια, Αντόνιο Λουίς ντε Βιγένα κ.ά., αντιλαμβανόμαστε ότι ένα σημαντικό μέρος του κανόνα της ισπανικής ποίησης του 20ού αιώνα, καθώς και σπουδαίοι φιλόλογοι έχουν καταπιαστεί με την ανάγνωση, την ανάλυση, τη μετάφραση ή την έκδοση του έργου του Καβάφη στην Ισπανία.
Είναι τέτοια η επιρροή που έχει ασκήσει η ποίηση του Αλεξανδρινού σε ισπανούς ποιητές, διαφόρων ποιητικών ρευμάτων, ώστε σε πλήθος δοκιμίων τονίζεται ο ρόλος του Καβάφη ως δάσκαλος τόσο των εκπροσώπων της αισθητικής ποίησης όσο και εκείνων της ποίησης της εμπειρίας. Προς επίρρωση της ανωτέρω επισήμανσης, έχουμε επιλέξει το άρθρο που δημοσίευσε πρόσφατα ο συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας Juan Ángel Juristo (2013), με αφορμή την επέτειο για τη συμπλήρωση 150 χρόνων από τη γέννηση του ποιητή· σε αυτό, αφού υπογραμμίζει την επίδραση του Καβάφη σε ποιητές του βεληνεκούς του Λουίς Θερνούδα και του Χάιμε Χιλ δε Μπιέδμα, καταλήγει:

αλλά είναι οι ποιητές του ρεύματος των Novísimos[5], με τον Χοσέ Μαρία Άλβαρεθ επικεφαλής, αυτοί που αποτελούν το κορυφαίο παράδειγμα της επιρροής του Καβάφη στην Ισπανία. Αυτή την κληρονομιά που άφησε ο Χοσέ Μαρία Άλβαρεθ την πήρε, αργότερα ένας άλλος ποιητής, ο Λουίς Αντόνιο δε Βιγένα, ο οποίος μελέτησε τον Καβάφη και έφτασε να γράψει ένα βιβλίο, Carne y tiempo. Lecturas e inquisiciones sobre Constantino Kavafis, μαζί με μια σύντομη βιογραφία του αλεξανδρινού ποιητή. [...] Ο Καβάφης γνωρίζει μια άνθηση της δημοτικότητάς του εξαιτίας της επιρροής που ασκεί στους Novísimos, γεγονός που τον καθιστά έναν από τους περισσότερο και καλύτερα μεταφρασμένους ξένους ποιητές στα ισπανικά.

Ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, από την πλευρά του, αγαπήθηκε στην Ελλάδα όσο κανένας άλλος ξένος συγγραφέας. Η συντριπτική πλειοψηφία των θεατρικών έργων του έχει παιχτεί περισσότερες από μία φορές, τα ποιήματά του έχουν μεταφραστεί σχεδόν όλα (μεταξύ των μεταφραστών απαντώνται μερικοί από τους πιο αναγνωρισμένους έλληνες συγγραφείς του 20ού αιώνα, όπως ο Καζαντζάκης, που τον μετέφρασε το 1933, o Γκάτσος, ο Αναγνωστάκης, ο Βαρβιτσιώτης, ο Κοσμάς Πολίτης και, κυρίως, ο νομπελίστας Οδυσσέας Ελύτης, γεγονός που αδιαμφισβήτητα έχει συμβάλει στη δημοφιλία του) και πολλά από αυτά έχουν μελοποιηθεί και έχουν γίνει μεγάλες επιτυχίες του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού (στις περισσότερες περιπτώσεις το κοινό αγνοεί τον «στιχουργό»).
Η επιρροή του στο έργο σημαντικότατων ποιητών όπως ο Ελύτης και ο Γκάτσος είναι προφανής, όπως επίσης είναι προφανής η προσπάθεια της πλειοψηφίας των ποιητών-μεταφραστών του να «ελληνοποιήσουν» τον ποιητή από τη Γρανάδα (περίσταση, ωστόσο, η οποία απαντάται σπανιότερα στις περιπτώσεις μεταφραστών του Λόρκα που δεν είναι ποιητές). Όπως σημειώνει η Άννα Ρόζενμπεργκ (2011):

στις μεταφράσεις του ο Ελύτης χρησιμοποιεί συχνά τον οκτασύλλαβο, παραμένοντας πιστός στο μέτρο των ισπανικών romances, αλλά και σ’ εκείνο πολλών ελληνικών δημοτικών τραγουδιών. Χρησιμοποιώντας λεξιλόγιο όσο και τεχνικές από την ελληνική δημοτική παράδοση, επίσης, αντλώντας από τον Σολωμό, τον Σικελιανό και τον Καζαντζάκη, ελληνοποιεί τον Λόρκα αφαιρώντας ταυτόχρονα τα στοιχεία εκείνα που θεωρεί πως θα ξενίσουν τους έλληνες αναγνώστες, όπως κάποια ισπανικά τοπωνύμια ή αναφορές σε έθιμα και πρακτικές της Καθολικής Εκκλησίας.

Αυτή η προσπάθεια οικειοποίησης του Λόρκα μπορεί να ερμηνευθεί με δύο τρόπους (που ο ένας δεν αποκλείει τον άλλο): μπορεί να θεωρηθεί, αφενός, ως μια προσπάθεια μεταφραστικής απλούστευσης του αρχικού περιεχομένου των ποιημάτων (αρκετοί από τους μεταφραστές, άλλωστε, έχουν ισχνή γνώση των ισπανικών), και, αφετέρου, ως απόπειρα παροχής «γλωσσικής φιλοξενίας», ώστε να καταστεί αποδεκτός και κατανοητός από το ελληνικό αναγνωστικό κοινό ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του 20ού αιώνα (και ίσως ο πιο κοντινός στην ελληνική ψυχοσύνθεση).
Θα ολοκληρώσουμε αυτή τη σύντομη αναφορά στην περίοπτη θέση που κατέχει το έργο του Λόρκα στην ελληνική λογοτεχνική σκηνή με μια εύγλωττη αποστροφή του ποιητή και μεταφραστή Βασίλη Λαλιώτη (2012]: «Η αίσθησή μου ως τώρα όσον αφορά στην πρόσληψη του Λόρκα στην Ελλάδα είναι ότι κάθε ποιητής που γράφει ελληνικά γεννιέται κατά κάποιον τρόπο χρεωμένος ένα ποίημα για το Λόρκα. Και είναι θέμα συγκυριών να επιχειρήσει τη γραφή του».
Ο «Ισπανός» Καβάφης και ο «Έλληνας» Λόρκα είναι δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα συγγραφέων που, με την καθοριστική συμβολή των μεταφραστών τους, έχουν ξεπεράσει τα σύνορα της γλώσσας τους και μπορούν, σύμφωνα με τη θεώρηση και τα κριτήρια που παρουσιάσαμε ανωτέρω, να θεωρηθεί ότι κατοικούν στον πυρήνα του λογοτεχνικού κανόνα των χωρών/γλωσσών υποδοχής τους. Παράλληλα, αυτή η εκτός των γλωσσικών τους συνόρων καταξίωση (σύμφωνα με το Index Translationum, ο Λόρκα είναι, παγκοσμίως, ο πρώτος σε μεταφράσεις ισπανός ποιητής και ο Καβάφης, αντιστοίχως, ο πρώτος έλληνας ποιητής) έχει καταστήσει το έργο τους «θεωρητικά, απρόσβλητο στην πολιορκία του χρόνου» (Δημηρούλης, 2013) και έχει ισχυροποιήσει τη θέση τους στο λογοτεχνικό κανόνα των χωρών καταγωγής τους.
Τελειώνοντας, ας επιστρέψουμε στα αρχικά ερωτήματα: Ποια βιβλία της ισπανόγραφης λογοτεχνικής παράδοσης θα υπάρχουν στη βιβλιοθήκη ενός «πολιτισμένου» ισπανικού σπιτιού στο εγγύς μέλλον; θέτει το ερώτημα το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Λα Ριόχα (UNIR). Τι πρέπει να προσπαθήσει να διαβάσει το άτομο που εξακολουθεί να θέλει να διαβάσει αυτή τη στιγμή της ιστορίας; αναρωτιέται ο Harold Bloom: η απάντηση είναι ότι κάθε άνθρωπος θα έχει στη βιβλιοθήκη του και θα διαβάζει τα βιβλία που θέλει και «χρειάζεται». Το σημαντικό είναι να έχει κίνητρο, επιθυμία και πνευματική ικανότητα να διαβάσει και, οσάκις το κάνει, να έχει συνείδηση ότι κάποια από τα αναγνώσματά του έχουν διασχίσει γλωσσικά «σύνορα» και δίπλα στο όνομα του συγγραφέα βρίσκεται (ή θα έπρεπε να βρίσκεται) το όνομα του μεταφραστή τους. Τα υπόλοιπα είναι θεωρία, χρήσιμη ίσως αλλά μόνο για εμάς, τους θεωρητικούς, τους καθηγητές, τους μεταφραστές. Η λογοτεχνία, όπως και η ζωή, θα συνεχίσει την πορεία της, αδιάφορη για τις ανησυχίες μας.

Βιβλιογραφία

Bloom, Harold (1994). El canon occidental. La escuela y los libros de todas las épocas (μτφ. Damián Alou). Βαρκελώνη, Anagrama (τέταρτη έκδοση), 2005.
Bourdieu, Pierre (2006) [1992]. Οι κανόνες της τέχνης. Γένεση και Δομή του Λογοτεχνικού Πεδίου (μτφ. Έφη Γιαννοπούλου). Αθήνα, Εκδόσεις Πατάκη.
Casanova, Pascale (1999). La República mundial de las Letras (μτφ. Jaime Zulaika). Βαρκελώνη, Anagrama, 2001.
Domínguez, César (2012). “Literatura mundial en/desde el castellano”. Ínsula, 787-788, Ιούλιος-Αύγουστος 2012, σελ. 2-6.
Enríquez Aranda, María Mercedes (2005). “Traducción y canon literario: una interacción sometida a análisis”, στο María Luisa Romana García [επιμ.] II AIETI. Actas del II Congreso Internacional de la Asociación Ibérica de Estudios de Traducción e Interpretación. Madrid, 9-11 Φεβρουαρίου 2005. Μαδρίτη, AIETI, σελ. 925-943.
Even-Zohar, Itamar (1990). “Polysystem Studies” en Poetics Today. International Journal for Theory and Analysis of Literature and Communication. Τελ Αβίβ, Τόμ. 11, νούμ. 1, σελ. 9-26.
Even-Zohar, Itamar (2007-2011). Polisistemas de cultura. Τελ Αβίβ, Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ, Έδρα Σημειωτικής. Ηλεκτρονικό βιβλίο σε PDF.
Fernández González, Vicente (2001). La ciudad de las ideas. Sobre la poesía de C. P. Cavafis y sus traducciones castellanas. Μαδρίτη, Consejo Superior de Investigaciones Científicas / Πανεπιστήμιο της Μάλαγας.
Gómez Castro, Cristina (2005). “La presencia de la literatura traducida (inglés>español) en el polisistema literario español de lo últimos años del franquismo: la traducción como fuente de modelos literarios”, en María Luisa Romana García [ed.] II AIETI. Actas del II Congreso Internacional de la Asociación Ibérica de Estudios de Traducción e Interpretación. Μαδρίτη, 9-11 Φεβρουαρίου 2005. Μαδρίτη, AIETI, σελ. 955-962.
Juristo, Juan Ángel (2013). “Los múltiples caminos de la obra de Kavafis en España”. www.arndigital.com, 3 Μαΐου 2013.
Millán, José Antonio (2009). “Leer sin papel”. El País, 9 Απριλίου 2009.
Moretti, Franco (2000). “Conjeturas sobre la literatura mundial”. New Left Review, 3, Μαδρίτη, AKAL. http://newleftreview. es/?lang=es&issue=3.
Pozuelo Yvancos, José María και Aradra Sánchez, Rosa María (2000). Teoría del canon y literatura española. Μαδρίτη, Cátedra.
Reyes, Alfonso (1962). La experiencia literaria. Μεξικό, Fondo de Cultura Económica.
Ricoeur, Paul (2004). Sobre la traducción (πρόλ. και μτφ. Patricia Willson). Μπουένος Άιρες, Paidós.
Valdés, Mario J. (2012). “Literatura comparada o literatura mundial en inglés: diálogo internacional o imperialismo cultural”. Ínsula, 787-788, Ιούλιος-Αύγουστος 2012, σελ. 9-12.
Venuti, Lawrence (1998). The Scandals of Translation: Towards an Ethics of Difference. Λονδίνο, Routledge.
Δημηρούλης, Δημήτρης (2013). «Ο Καβάφης ως κλασικός και ως μοντέρνος». Αυγή, 19 Μαΐου 2013.
Διάφοροι Συγγραφείς. (2012α). El sector del libro en España 2010-2012. Μαδρίτη, Observatorio de la Lectura y el Libro, Απρίλιος 2012.
Διάφοροι Συγγραφείς. (2012β). The book market in Greece. Αθήνα, Εθνικό Κέντρο Βιβλίου (EKEBI), Οκτώβριος 2012 (όγδοη αναθεωρημένη έκδοση).
Καλαμαράς, Μιχάλης (2013). “Ebook 1 στα 4 βιβλία στις ΗΠΑ”. www.oanagnostis.gr, 13 Μαΐου 2013.
Koυζέλη, Λαμπρινή (2013). “Δημόσιες ψηφιακές βιβλιοθήκες εναντίον Google”. Το Βήμα Βιβλία, 5 Μαΐου 2013, σελ. 1-2.
Λαλιώτης, Βασίλης (2012). “Έργω ανάγνωση του Λόρκα”. www.bibliotheque.gr, 24 Οκτωβρίου 2012.
Ρόζενμπεργκ, Άννα (2011). “Federico García Lorca – Οδυσσέας Ελύτης, εκλεκτικές συγγένειες”. Ηλεκτρονικό περιοδικό Ως3, Οκτώβριος 2011.





[1] Σύμφωνα με στοιχεία του Index Translationum της ΟΥΝΕΣΚΟ οι ισπανόφωνοι συγγραφείς που έχουν μεταφραστεί περισσότερο σε άλλες γλώσσες είναι οι Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (1.369 μεταφράσεις), Ισαμπέλ Αλιέντε (826), Μάριο Βάργκας Λιόσα (653), Μιγκέλ ντε Θερβάντες (630), Χόρχε Λουίς Μπόρχες (572) και Χοσέ Μαρία Παραμόν Βιλασαλό (456). Ο Λόρκα βρίσκεται στην έβδομη θέση με 423 μεταφράσεις. Όπως σημειώνει ο César Domínguez (2012: 2-3) «αυτός είναι ο κανόνας (διάχυσης) της ισπανόγραφης λογοτεχνίας, ένας κανόνας που έρχεται σε έντονη αντίθεση με τη θέση ορισμένων από αυτούς τους συγγραφείς στους αντίστοιχους εθνικούς κανόνες». Από τα ελληνικά, οι συγγραφείς που έχουν τις περισσότερες μεταφράσεις παγκοσμίως είναι οι Καζαντζάκης (260), Καβάφης (161), Ρίτσος (139), Ελύτης (87) και Σεφέρης (63). Ο πιο πολυμεταφρασμένος συγγραφέας είναι γυναίκα, η Αγκάθα Κρίστι, με 7.223 μεταφράσεις [στοιχεία Νοεμβρίου 2013].
[2] Σε αυτόν οφείλεται η πρώτη μετάφραση ποιημάτων του Καβάφη στην Ισπανία (στα καταλανικά, φυσικά) το 1962. Η μελοποίηση της μετάφρασής του τού ποιήματος «Ιθάκη», από τον τραγουδοποιό Lluís Llach, το 1975, έκανε τον Καβάφη ευρέως γνωστό στην Ισπανία.
[3] Ο Χοσέ Άνχελ Βαλέντε μαζί με την Ελένα Βιδάλ μεταφράζουν, το 1964, για πρώτη φορά ποιήματα του Καβάφη στα ισπανικά.
[4] Το 1976, ο σημαντικός εκδοτικός οίκος της Μαδρίτης Hiperión εκδίδει για πρώτη φορά στην Ισπανία άπαντα τα ποιήματα του Αλεξανδρινού σε μετάφραση Χοσέ Μαρία Άλβαρεθ.
[5] Πρόκειται για τους ποιητές που ανανέωσαν τον ισπανικό ποιητικό κανόνα κατά τη δεκαετία του ’60.